ژنوم کرمهای خاکی و خونی بهشکل دیوانهوار بازآرایی شده؛ کشف سه تیم تحقیقاتی

کرمهای خاکی و خویشاوندان دریاییشان یعنی کرمهای خونی از نظر ظاهری شباهت بسیار زیادی دارند، تا حدی که تمایز آنها در ظروف طعمهفروشیها دشوار است. با این حال، تحقیقات جدید نشان میدهد که چینش ژنها در این دو گروه بهشکل بنیادین با هم متفاوت است.
گروهی از کرمها که صدها میلیون سال پیش از اقیانوس به محیطهای خشکی آمده و در رده کمربندتنان قرار گرفتهاند، ژنوم خود را بهطور کامل بازآرایی کرده و تعداد زیادی از ژنها را در نقاط جدید کروموزومها جابهجا نمودهاند. از منظر ساختاری، ژنوم کرمخونی شباهت بیشتری به صدفها دارد تا به خویشاندان خاکیاش.
ییجیون لو، زیستشناس تکاملی در مرکز تحقیقات تنوع زیستی و آکادمی سینیکا، بیان میکند کمربندتنان از میان حیوانات مطالعهشده تا به امروز، درهمریختهترین ژنوم را دارند. او یکی از سه تیم تحقیقاتی مستقل را رهبری میکرد که در میان سال جاری به این کشف در مورد کرمهای حلقوی دست یافتند.
رزا فرناندز، زیستشناس تکاملی در موسسه زیستشناسی تکاملی و رهبر تیم دوم، تأکید میکند همبستگی راحتی بین همه این تغییرات ژنتیکی و تحول زیستگاه وجود دارد. نتایج کار تیم او در یک مقاله تازه منتشر شده است.
جوانا مایر، زیستشناس تکاملی در موسسه ولکام سانگر، یافتهها را شگفتانگیز و دیوانهوار توصیف میکند. دانشمندان پیش از این معتقد بودند پایداری کروموزومها برای تولیدمثل موفق ضروری است، زیرا دیانای اسپرم و تخمک باید با هم تطابق داشته باشد. مشاهده ارگانیسمهایی با ژنومهای اینچنین بینظم، نظریههای تکاملی کلاسیک را به چالش میکشد.
مطالعات اولیه ژنومیک نشان میداد که بلوکهای خاصی از ژنها (ماکروسینتنی) در طول دورههای تکاملی طولانی در کنار هم باقی میمانند. توماس لوین، محقق تیم لو، توضیح میدهد که این الگو در اکثر حیوانات از اسفنج تا طنابداران تقریبا کامل حفظ شده، اما در کمربندتنان بهشکل چشمگیری شکسته شده است.
سه گروه تحقیقاتی با بهرهگیری از روشهای نوین تحلیل ژنوم، کرمهای خاکی، زالو و سایر کمربندتنان را بررسی کردند. آنها دریافتند که الگوی معمول چینش ژنها در این کرمها تا حد زیادی تشخیصپذیر نیست و بهنظر میرسد همهچیز شکسته و سپس بهشکل کاملا اتفاقی بازچیده شده است. فرناندز از نتایج آنقدر شگفتزده شد که آنالیس را چندین بار تکرار کرد تا از صحت نتایج اطمینان یابد.
تیم فرناندز بیشتر از این پیش رفت و نشان داد که ژنوم اجدادی کرمهای حلقوی دریایی بهویژه مستعد این نوع بازآرایی بوده است. در برخی کرمهای مدرن مانند کرمخونی و راگورم، کروموزومها بهشکل غیرمعمولی انعطافپذیر هستند که امکان حرکت آزادانه ژنها را در حالی که عملکرد خود را حفظ میکنند، فراهم میآورد.
<span class="typography__StyledDynamicTypographyComponent-t787b7-0 kEXAfZ"عکاس: Carlos Vargas-Chavez
این درهمآمیزی دیانای نه تنها ژنها را بازسازماندهی کرد، بلکه ژنهای زیادی از جمله آنهایی که در پایداری ژنوم و تقسیم سلولی نقش داشتند، از هم جدا ساخت. فرناندز این پدیده را فاجعه ژنومی مینامد که با تضعیف توانایی سلول در تشخیص و اصلاح خطاهای تکرار دیانای، بازآرایی ژنومی را تسهیل کرده است.
سؤال اصلی این است که حیوانات چگونه با چنین فاجعه ژنومی زنده ماندهاند؟ فرناندز حدس میزند کمربندتنان نه تنها از این فاجعه جان سالم به در بردند، بلکه شاید بازآرایی ژنومی به آنها توانایی تسخیر محیطهای جدید را داده باشد. این کرمها ابتدا به آب شیرین وارد شدند (مانند زالو) و سپس بر روی خشک خزیدند و به کرمهای خاکی تبدیل شدند.
تیم فرناندز دریافت که برخی ژنهای مخصوص کمربندتنان در پاسخ به استرسهایی نظیر تغییرات اکسیژن، شوری و اشعه فرابنفش فعال میشوند. این ژنها در تبار اولیه، وقتی قطعاتی از ژنهای دوردست به هم چسبیدهاند، شکل گرفتهاند که نشاندهنده پشتیبانی فاجعه ژنومی برای مقابله با چالشهای محیطی جدید است.
لوین و دیگران تأکید میکنند که هنوز روشن نیست کدام اول رخ داده بازآرایی ژنومی یا انتقال به زیستگاههای جدید. لوین معتقد است ارتباط علی و معلولی محتمل است، اما هیچ مدرک مستقیم برای آن وجود ندارد. سه تیم تصمیم دارند تحقیقات را ادامه دهند تا علت و معلول را مشخص کنند.
بازآراییهای ژنتیکی در کرمها متوقف نشده و به همین دلیل این موجودات مدلهای عالی برای مطالعه بیثباتی ژنومی هستند. محققان میتوانند از آنها برای درک مکانیسمهای ناپایداری ژنوم و تحمل این بیثباتی توسط موجودات زنده بهره ببرند.
لو میگوید اگرچه آشفتگی کروموزومی کمربندتنان چشمگیر است، اما احتمالا منحصر به فرد نیست. ادامه کار محققان حاکی از آن است که حفظ ساختار ژنومی آنطور که پیشتر فکر میشد، الزامی نیست و در واقع، ثبات در حیوانات استثنا است نه قاعده.




