تکنولوژی

پزشکی هسته‌ای: کاربرد‌ها، روش اجرا، مزایا و معایب در تشخیص و درمان بیماری‌ها

پزشکی هسته‌ای شاخه‌ای پیشرفته از علوم پزشکی است که با بهره‌گیری از رادیودارو‌ها و ردیاب‌های رادیواکتیو امکان مشاهده عملکرد درونی بدن انسان را فراهم می‌کند. این تکنولوژی به پزشکان کمک می‌کند تا بیماری‌ها و اختلال‌های داخلی را با دقت بالا، سرعت بیش‌تر و راحت‌تر تشخیص دهند و ارزیابی کنند. علاوه بر کاربرد‌های تشخیصی، این روش‌ها در درمان انواع بیماری‌ها نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند.

پزشکی هسته‌ای چیست و چگونه کار می‌کند؟

در فرآیند‌های پزشکی هسته‌ای، مقادیر بسیار اندکی از رادیو‌تریسر‌ها از طریق تزریق، بلع یا استنشاق گاز بی‌خطر وارد بدن بیمار شده و در ناحیه مدنظر تجمع می‌یابند. سپس متخصصان با استفاده از دستگاه‌های تصویربرداری پیشرفته از ناحیه هدف عکس‌برداری می‌کنند. این آزمایش‌ها برای تشخیص، ارزیابی و درمان بیماری‌های متنوعی از جمله سرطان، بیماری‌های قلبی، اختلالات گوارشی، غدد درون‌ریز و مشکلات عصبی کاربرد دارند.

اشعه ایکس از بافت‌های نرم مانند ماهیچه‌ها و عروق خونی عبور می‌کند که باعث می‌شود تصویربرداری این نواحی بدون ماده کنتراست‌زا دشوار باشد. مواد رادیواکتیو به عنوان ماده کنتراست‌زا عمل کرده و وضوح و دقت تصاویر را به شدت افزایش می‌دهند. بدین ترتیب پزشک می‌تواند بیماری را در مراحل اولیه شناسایی نماید، درمان را بر روی سلول‌های خاص متمرکز کند و بر واکنش بدن بیمار به درمان نظارت دقیق‌تری داشته باشد.

تجهیزات پزشکی هسته ای

کاربرد‌های گسترده تکنولوژی پزشکی هسته‌ای

پزشکی هسته‌ای برای ارزیابی، تشخیص و درمان طیف وسیعی از موارد به کار می‌رود. مهم‌ترین کاربرد‌ها شامل تشخیص و ارزیابی واکنش به درمان انواع سرطان، ناهنجاری‌های اندام‌های داخلی، تنگی عروق و مجاری، بیماری‌های مادرزادی در نوزادان و کودکان، الت‌هاب‌ها و عفونت‌های داخلی و ارزیابی عود تومور‌ها می‌باشد.

بررسی مشکلات عفونی و الت‌هابی در استخوان‌ها، مفاصل، اندام‌های داخلی نظیر کیسه صفرا و تیروئید، غدد فوق‌کلیوی و اختلالات سلول‌های خونی نیز از دیگر کاربرد‌های این تکنولوژی محسوب می‌شوند.

نقش حیاتی در تشخیص مشکلات قلبی، ریوی و مغزی

تکنولوژی پزشکی هسته‌ای می‌تواند با حداقل عوارض جانبی در بررسی اعضای حیاتی همچون قلب، ریه، مغز و کلیه، روند تشخیص و آغاز درمان را به شدت تسریع نماید. برای عضو حیاتی قلب، دستگاه‌های تخصصی امکانات زیر را فراهم می‌کنند

ارزیابی عملکرد قلب و جریان خون، بررسی بیماری عروق کرونر و می‌زان تنگی آن‌ها، ارزیابی آسیب به قلب پس از حمله قلبی، انتخاب بهترین گزینه درمان مانند جراحی بای‌پس یا آنژیوپلاستی، ارزیابی نتایج روش‌های باز کردن عروق، بررسی پس‌زدن پیوند قلب و ارزیابی عملکرد قلب قبل و بعد از شمی‌درمانی.

اسکن ریه برای یافتن مشکلات تنفسی، تشخیص نیاز به پیوند ریه و ارزیابی واکنش بدن به پیوند از مزایای پزشکی هسته‌ای برای ریه‌هاست. همچنین این رشته گام مهمی در بررسی زودهنگام ناهنجاری‌های مغزی در بیماران مبتلا به تشنج، آلزایمر، پارکینسون و سایر اختلالات حرکتی برداشته و تشخیص بهترین مکان برای بیوپسی را تسهیل کرده است.

اکثریت این تشخیص‌ها با کمک دو روش تصویربرداری پرکاربرد یعنی SPECT (تصویربرداری کامپیو‌تری با انتشار تک‌فوتون) و PET (تصویربرداری با انتشار پوزی‌ترون) انجام می‌شوند که در ادامه به تشریح عملکرد آن‌ها می‌پردازیم.

آماده‌سازی برای انجام روش‌های پزشکی هسته‌ای

اگر پزشک شما روش تصویربرداری هسته‌ای را تدویسی کرده است، هیچ دلیلی برای نگرانی وجود ندارد. نکات ضروری برای آماده‌سازی عبارتند از

ممکن است نیاز به پوشیدن لباس مخصوص برای محافظت در برابر تشعشعات رادیواکتیو داشته باشید، هرچند در برخی موارد انجام آزمایش با لباس معمولی نیز امکان‌پذیر است. در صورت بارداری یا شیرده‌ی، حتما پزشک یا تکنسین را آگاه کنید. فهرست کامل دارو‌های مصرفی شامل ویتامین‌ها و مکمل‌های گیاه‌ی را در اختیار کادر درمانی قرار دهید. تمام حساسیت‌ها، بیماری‌های اخیر و مشکلات پزشکی دیگر را توضیح دهید. تا حد امکان از همراه داشتن جواهرات، وسایل تزئینی و اشیاء فلزی خودداری کنید زیرا ممکن است در روند تصویربرداری اختلال ایجاد نمایند. پزشک یا تکنسین نحوه آماده‌سازی را به شما تشریح می‌کند و می‌توانید از آن‌ها در خصوص هر ابهام یا نگرانی سوال بپرسید.

تجهیزات پزشکی هسته‌ای و نحوه عملکرد

تصویربرداری پزشکی هسته‌ای با دوربین‌های گاما، دستگاه‌های اسپکت (SPECT) و پت (PET) انجام می‌شود که ظاهری شبیه دستگاه سیتی اسکن (CT) یا ام‌آر‌آی (MRI) دارند. این دوربین‌ها هیچ تشعشعی از خود ساطع نمی‌کنند و تنها انرژی و اشعه گاما حاصل از مواد رادیواکتیو در بدن بیمار را شناسایی و به تصویر تبدیل می‌کنند. برای تصویربرداری، بیمار باید روی تخت ویژه‌ای میان دو دوربین گامای موازی دراز بکشد.

دوربین‌های گاما در قاب‌های مشخص قرار گرفته و به یک دروازه گرد و دونات‌شکل متصل هستند. در طول تصویربرداری، دوربین‌ها ممکن است به دور بدن بیمار بچرخند تا جزئیات و وضوح بیش‌تری در تصاویر سه‌بعدی ثبت گردد.

مراحل انجام تصویربرداری و درمان در پزشکی هسته‌ای

برای اجرای فرآیند‌های پزشکی هسته‌ای، مواد دارویی رادیواکتیو (رادیو‌تریسر) از طریق تزریق، بلع یا استنشاق گاز وارد بدن می‌شوند. در فاز آزمایش و تصویربرداری، رادیو‌تریسر‌ها در اندام خاصی تجمعیافته یا به سلول‌های مشخص متصل شده و اشعه‌ها و انرژی ساطع‌شده توسط دستگاه‌های تصویربرداری مانند دوربین‌های گاما تشخیص داده و ثبت می‌شوند. این مواد می‌زان متابولیسم و حرارت نواحی خاص بدن را نشان می‌دهند؛ نواحی داغ محل تجمع رادیو‌تریسر و نواحی سرد نشان‌دهنده فعالیت کمتر هستند. تصاویر نهایی توسط رایانه پردازش و ثبت می‌گردند.

در فرآیند درمان رادیو‌تراپی (RIT) نیز، آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ساخته شده برای مبارزه با سلول‌های سرطانی، با رادیودارو‌ها جفت شده و پس از حرکت در بدن، اشعه درمانی با دوز بالا را مستقیما به ناحیه هدف مانند تومور منتقل می‌کنند.

برای انجام آزمایش، تصویربرداری یا درمان، پزشک ممکن است از بستری شدن در بیمارستان درخواست کند یا اقدام به صورت سرپایی صورت گیرد. لازم است تأکید شود که روش‌های مبتنی بر پزشکی هسته‌ای در مجموع بی‌درد بوده و عوارض جانبی جدی ایجاد نمی‌کنند.

مراحل انجام فرآیند‌های پزشکی هسته‌ای

ابتدا بیمار روی میز مخصوص دراز کشیده شده و پرستار یا تکنسین رادیودارو یا رادیو‌تریسر را به رگ دست تزریق می‌کند. همچنین ممکن است بلع کپسول یا مایع یا استنشاق گاز مورد نیاز باشد. این مواد معمولا بی‌بو و بی‌طعم بوده و مشکلی ایجاد نمی‌کنند. از جز حس ورود سوزن در موارد تزریق، درد خاصی احساس نمی‌شود. ممکن است حس مایع سردی در رگ بازو را تجربه کنید که کاملا طبیعی و بی‌خطر است. در برخی آزمایش‌ها ممکن است استفاده از سوند در مثانه باعث ناراحتی موقتی گردد.

مدت زمان لازم برای تجمع رادیودارو در بدن به نوع فرآیند بستگی دارد و می‌تواند از چند ثانیه تا چند روز طول بکشد. در زمان تصویربرداری، دوربین ویژه ممکن است به دور بدن بچرخد یا از بیمار خواسته شود وضعیت بدن را تغییر دهد. بیمار باید مدتی بی‌حرکت بماند. اگر ترس از فضای بسته (کلاس‌تروفوبی) دارید، پیش از شروع به کادر درمانی اطلاع دهید. برای کودکان خردسال ممکن است از مقدار اندک آرام‌بخش برای جلوگیری از حرکت استفاده شود که در این صورت پزشک دستورالعمل‌های مربوط به تغذیه کودک را ارائه می‌دهد.

تجربه بیمار پس از اتمام آزمایش

پس از آزمایش ممکن است از بیمار خواسته شود مدتی منتظر بماند تا در صورت نیاز تصاویر تکمیلی تهیه گردد. معمولا می‌توان فعالیت‌های عادی و روزمره را بلافاصله از سر گرفت، هرچند پزشک ممکن است بستری طولانی‌تر توصیه نماید. بخش زیادی از مواد رادیواکتیو در عرض چند ساعت از طریق ادرار یا مدفوع از بدن خارج می‌شوند. مصرف آب فرا‌وان می‌تواند دفع سریع‌تر این مواد را تسهیل نماید. پس از جلسات درمانی با مواد رادیواکتیو، رعایت نکات خاصی که تکنسین یا پرستار اعلام می‌کند الزامی است. در صورت در حال بودن درمان، می‌توان درباره عوارض جانبی موقتی نظیر تهوع، استفراغ، اسهال، تب یا خستگی از پزشک پرسید.

مزایا و معایب پزشکی هسته‌ای

در بسیاری از موارد، روش‌های پزشکی هسته‌ای اطلاعات منحصر به فردی در اختیار پزشک قرار می‌دهند که با سایر آزمایش‌ها و روش‌های تصویربرداری به دست نمی‌آیند. این امر تشخیص و ارزیابی شدت بیماری یا اختلال را به شدت آسان و سریع می‌کند. اسکن‌ها و تصاویر پزشکی هسته‌ای در موارد متعدد جایگزین بیوپسی‌ها و جراحی‌های اکتشافی شده‌اند، بنابراین مشکل داخلی بیمار با هزینه و عوارض جانبی بسیار کمتر مشخص می‌شود. همچنین اکثر این روش‌ها اطلاعات دقیق‌تری نسبت به جراحی‌های اکتشافی ارائه می‌دهند.

اسکن‌های پت (PET) مبتنی بر پزشکی هسته‌ای، اطلاعات حیاتی برای برنامه‌ریزی دوره پرتودرمانی در اختیار متخصصان قرار می‌دهند. درمان‌های رادیونوکلئیدی نیز به طور هدفمند سلول‌های سرطانی را هدف قرار داده و آسیب تشعشع به بافت‌های سالم را محدود می‌سازند. این درمان‌ها در مقایسه با روش‌های درمانی سنتی، عوارض جانبی کمتر و دوره‌های زمانی کوتاه‌تری دارند.

عوارض و محدودیت‌های پزشکی هسته‌ای

در روش‌های پزشکی هسته‌ای تنها دوز اندکی از مواد رادیواکتیو به کار می‌رود که مزایای بسیار زیادی نسبت به روش‌های دیگر دارد. بیش از شش دهه است که پزشکان از این تکنولوژی استفاده می‌کنند و تاکنون هیچ اثر نامطلوب طولانی‌مدتی از مواجهه با این دوز پایین گزارش نشده است. واکنش‌های آلرژیک به رادیودارو‌ها و رادیو‌تریسر‌ها بسیار نادر و خفیف بوده و در صورت بروز، معمولا شامل درد خفیف و قرمزی در محل تزریق می‌شود که به سرعت رفع می‌گردد. شاید عیب اصلی این روش‌ها، زمان‌بر بودن آن‌ها باشد که ممکن است چندین ساعت تا چند روز طول بکشد، هرچند تجهیزات جدید‌تر این مدت را به شدتکاهش داده‌اند.

در مجموع، تحقیقات متعدد مزایای روش‌های پزشکی هسته‌ای را بسیار برتری می‌بخشند. با این حال، می‌توانید تمام مشکلات، حساسیت‌ها و نگرانی‌های خود را با پزشک در میان بگذارید. به ویژه در صورت شیرده‌ی، بارداری یا احتمال بارداری، حتما پیش از انجام فرآیند پزشک و تکنسین را آگاه سازید.

نتیجه‌گیری

پزشکی هسته‌ای ترکیبی از رشته‌های متنوعی چون شیمی، فیزیک، ریاضی و پزشکی است که از مقادیر بسیار اندک مواد رادیواکتیو برای اجرای فرآیند‌های ضروری تشخیص، ارزیابی و درمان بیماری‌های داخلی بهره می‌برد. با استفاده از این علم، پزشکان و متخصصان قادرند جزئیات بیماری‌ها و اختلالات احتمالی را تا سطح مولکولی مشاهده نموده و با تشخیص سریع‌تر و دقیق‌تر، برنامه‌ریزی بهتری برای درمان هدفمند انجام دهند. از این رو، توسعه و گسترش روزافزون روش‌های مبتنی بر پزشکی هسته‌ای می‌تواند تحولی بنیادین در حوزه مراقبت‌های بهداشتی و افزایش امید بهبود برای بیماران و خانواده‌های آنان به همراه آورد.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا